Dit artikel verscheen in De Andere Krant van 23 mei 2026, editie 21:

Ingrijpen in het stervensproces, onder meer door palliatieve sedatie, is de laatste jaren enorm toegenomen. In Nederland gaat het inmiddels om meer dan 50.000 mensen per jaar. Het Landelijk Expertisecentrum Sterven dat dit jaar haar tienjarig jubileum viert, pleit liever voor een natuurlijk stervensproces. “Ons expertisecentrum is een steeds sterker wordend tegengeluid dat het belang van aandacht en ruimte voor natuurlijk sterven benadrukt. In mijn optiek is dat hard nodig”, zegt oprichtster Ineke Visser.

Door Sanne Burger

Het Landelijk Expertisecentrum Sterven werd tien jaar geleden in het leven geroepen door voormalig hospice-coördinatrice Ineke Visser (63). In haar werk ervoer ze hoe de dood en alles wat daarbij hoort mensen vaak op pijnlijke wijze confronteert met machteloosheid en onzekerheid. “Er is grote behoefte aan een benadering van het stervensproces vanuit vertrouwen en niet vanuit angst”, vertelt ze, “ook vanuit de professionele hoek. Natuurlijk sterven wil zeggen dat ongemak, pijn en emoties welkom zijn en alles gevoeld mag worden, terwijl daarvoor een veilige en vertrouwde bedding geboden wordt. Dat geeft de mogelijkheid zaken uit te werken, uit te spreken en op een waardige manier afscheid te nemen van het leven. Dit kan tot een diepe innerlijke transformatie leiden, zowel bij de stervende als bij de nabestaanden.”

De algemene definitie van palliatieve sedatie is ‘het bewust verlagen van het bewustzijn van een terminaal zieke patiënt die in de laatste levensfase verkeert, met als doel ondraaglijk lijden te verlichten’, zo lezen we op de website van het Landelijk Expertisecentrum Sterven. Het percentage palliatieve sedatie is in de afgelopen tien jaar toegenomen van 19,9 procent in 2015 naar 27,5 procent in 2024, aldus het CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek). Waar komt deze stijging vandaan?

“De overheid heeft veel geld geïnvesteerd in campagnes om palliatieve zorg op de kaart te zetten”, legt Visser uit. “Bij palliatieve zorg hoort proactieve zorgplanning. Dat zijn gesprekken van zorgprofessionals met hun patiënten waarin duidelijk uitgelegd wordt wat de opties zijn: euthanasie, palliatieve sedatie, stoppen met eten en drinken, enzovoort. In die gesprekken komt natuurlijk sterven helemaal niet meer ter sprake! Dit is een van de redenen dat steeds meer mensen gaan vragen om palliatieve sedatie. Als het niet de stervende zelf is, dan is het de familie die moeite heeft met het stervensproces van hun dierbare of de arts die graag iets wil bijdragen.”

Het Landelijk Expertisecentrum richt zich op het verspreiden van bewustzijn rondom het belang van natuurlijk sterven. “Met tijd, aandacht, goede zorg – waaronder een goede pijnbestrijding – is ingrijpen vaak onnodig”, stelt Visser. “We leven in een cultuur waar we graag geloven dat het leven maakbaar is, inclusief het sterven. Daardoor gaan we de pijn, het ongemak en de emoties die het stervensproces met zich meebrengt het liefst uit de weg, maar leed heeft een functie. ‘Lijden loutert’, zei men vroeger. Als je in je leven periodes van lijden hebt doorgemaakt, word je milder naar anderen die ook lijden. Het ontwikkelt compassie en diepgang, bescheidenheid en veerkracht. Sterven hoort bij het leven. Als je te snel ingrijpt, kan dat het stervensproces verstoren. Als we het verzet en de verkramping rondom de dood kunnen loslaten, verbetert dat ook de levenskwaliteit. In het leven hebben we voortdurend te maken met grote en kleine verliezen, waardoor we leren aanvaarden, meebewegen en loslaten. De dood is misschien wel onze grootste leraar.”

Het Expertisecentrum heeft geen religieuze achtergrond. Visser: “Onze benadering is vrij van enige vorm van religie of dogmatiek. Sterven is een universeel gebeuren. Wij putten uit alle bestaande kennisbronnen die hierover beschikbaar zijn, waaronder het gedachtengoed van Elisabeth Kübler-Ross en Pim van Lommel, beide pioniers op het gebied van stervensbegeleiding en rouwverwerking. Deze kennis kan veel angst wegnemen en het vertrouwen in het proces versterken.”

Visser is blij met wat het Landelijk Expertisecentrum Sterven de afgelopen tien jaar heeft bereikt. “Ik had voor ogen dat we een gevestigde plek in de samenleving zouden veroveren – vandaar ook die stevige naam. Dat is gelukt. Onze online community ‘Leven met sterven’ groeit exponentieel. Zowel professionals als mensen die persoonlijk te maken krijgen met het stervensproces vinden elkaar daar om ervaringen en informatie uit te wisselen en inspiratie op te doen. Ook mijn boek Licht op sterven doet het heel goed.” In Licht op sterven deelt Visser haar inzichten in het stervensproces en neemt ze je mee in de diepgaande betekenis die het levenseinde kan hebben.

De trainingen en workshops van het Landelijk Expertisecentrum Sterven leiden op tot stervensbegeleider in de breedste zin van het woord. “Wij leren mensen inzien dat de dood meer is dan een fysieke of mechanische aangelegenheid. In werkelijkheid vindt het stervensproces plaats op zeven niveaus. Dit geef ik onder meer vorm middels mijn Zeven-lagen benadering® van sterven. Stervensbegeleider worden is een heel persoonlijk proces, omdat iedere deelnemer geconfronteerd wordt met zijn of haar eigen angsten en overtuigingen rondom sterven en de dood. Een goede stervensbegeleider heeft oog voor de behoeften van de stervende. Mijn eigen moeder is nu 88 en ik mag haar in haar laatste fase begeleiden als het zover is. Wel zei ze: ‘Als we maar geen moeilijke gesprekken hoeven te voeren.’ Mijn moeder heeft vooral praktische hulp nodig en dat respecteer ik.”

Hoe ziet Visser de komende tien jaar voor zich? “We staan met ons expertisecentrum op de drempel van een nieuw hoofdstuk, waarbij ons doel is om niet duizenden mensen maar een veelvoud daarvan te bereiken. Met ons team en het online platform ‘Leven met sterven’ hebben we daar inmiddels ruim de capaciteit voor. Mijn persoonlijke uitdaging is zichtbaarder te worden in het uitdragen van mijn visie dat we in essentie spirituele wezens zijn. Er is veel meer tussen hemel en aarde dan we kunnen meten en weten. Het zou me niets verbazen als er binnenkort een collectieve ommekeer komt richting intuïtiever en natuurlijker leven en sterven. Als wij daar met ons Landelijk Expertisecentrum Sterven een beetje aan bijgedragen hebben, dan is onze missie geslaagd.”

Symposium over Sterven

Het Landelijk Expertisecentrum Sterven organiseert 20 september as. een feestelijk symposium om haar tienjarig bestaan te vieren in congrescentrum Antropia in Driebergen. Olympisch schaatskampioen Mark Tuitert en zangeres Trijntje Oosterhuis zijn onder de vele gasten die het inspirerende en verdiepende programma zullen vormgeven. Deelnemers krijgen een hand-out over holistische Zeven-lagen benadering® van sterven. Voor informatie en aanmelden: www.landelijkexpertisecentrumsterven.nl

Afbeelding: Susan Seddon Boulet